28 თებერვალს აშშ-მა და ისრაელმა ირანის წინააღმდეგ სამხედრო ოპერაცია დაიწყეს. ისრაელის მთავრობის განცხადებით, ეს „პრევენციული შეტევაა”. როგორც მოგვიანებით აშშ-ის პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა განაცხადა, ირანის მხრიდან არსებობს ბირთვული და შორ მანძილზე მოქმედი რაკეტების საფრთხე… სამხედრო ოპერაციის დაწყების დღესვე ირანის უზენაესი ლიდერი აიათოლა ალი ხამენეი თავის რეზიდენციაში მოკლეს, ამან ირანის მმართველობაში დაბნეულობა გამოიწვია, მაგრამ ახლა ამბობენ, რომ არაფრის დათმობას არ აპირებენ…
უნდა ველოდოთ თუ არა ფართომასშტაბიან ომს? _ ამ და სხვა მნიშვნელოვან თემებზე გვესაუბრება ექსპერტი ახლო აღმოსავლეთის საკითხებში ვასილ პაპავა:
_ ირანის სასულიერო, სამხედრო და სახელმწიფო ლიდერის, ალი ხამენეის, ლიკვიდაცია მისი მიმდევრებისა და მოკავშირე შიიტური ძალების ბრძოლას მძაფრ რელიგიურ შიიტურ ელფერს შესძენს. ეს უკვე აღიქმება არა მხოლოდ როგორც პოლიტიკური თავდასხმა, არამედ როგორც წმინდა რელიგიური აქტი, რომელიც „წმინდა ომის” რიტორიკის გაძლიერებას გამოიწვევს.
შიიტურ ტრადიციაში მოწამეობის კულტი ღრმად არის ფესვგადგმული. ლიდერის დაკარგვა ამ კონტექსტში ხელს შეუწყობს მხარდამჭერთა კონსოლიდაციას და მათ ბრძოლას მეტაფიზიკურ მნიშვნელობას მიანიჭებს. ეს პროცესებს კიდევ უფრო რადიკალურსა და ძნელად გამოსაცნობს ხდის.
ამ პროცესის მასშტაბი გასცდება ირანის საზღვრებს, რადგან ალი ხამენეი განიხილებოდა, როგორც უზენაესი სულიერი წინამძღოლი მრავალი შიიტური თემისთვის სრულიად ახლო აღმოსავლეთში. მისი ავტორიტეტი გადამწყვეტი იყო ლიბანური „ჰეზბოლა”-ს მებრძოლებისთვის, ერაყელი შიიტი მოხალისეებისათვის და იემენელი ჰუსიტებისთვის, რომლებიც მას „წინააღმდეგობის ღერძის” მთავარ იდეოლოგად მიიჩნევდნენ.
შესაბამისად, ალი ხამენეის გარშემო შექმნილი რელიგიური ერთგულება გარდაიქმნება მძლავრ ტრანსნაციონალურ ძალად. ხამენეის სიკვდილი გააერთიანებს სხვადასხვა ქვეყნის შიიტურ დაჯგუფებებს რელიგიური შურისძიების საერთო იდეის ქვეშ, რომელიც რეგიონულ დაპირისპირებას იდეოლოგიური ბრძოლიდან რელიგიურ ფანატიზმში გადაიყვანს უკიდურესად ანტიდასავლური და ანტიამერიკული რადიკალიზმის ფორმით.
ბრძოლის პირველი ფაზა აშშ-მ მოიგო, ომი ახლა იწყება.
ირანის ირგვლივ შექმნილი კრიტიკული მდგომარეობა მიუახლოვდა იმ ზღვარს, რომლიდანაც ფართომასშტაბიანი რეგიონული ომი გარდაუვალი ჩანს. ესკალაცია, რომელიც ამერიკის შეერთებული შტატების პირდაპირ იერიშებს მოჰყვა, საფუძვლიანად ცვლის ძალთა ბალანსს ახლო აღმოსავლეთში, სადაც ისრაელი ამ სამხედრო ოპერაციის ერთ-ერთი აქტორი და ინიციატორია. როდესაც დარტყმები ხორციელდება ისეთ სტრატეგიულ ობიექტებზე, როგორიცაა თეირანის სამთავრობო კვარტალი და ბირთვული ინფრასტრუქტურა, ისრაელის თავდაცვის ძალები და დაზვერვა აქტიურად მონაწილეობენ სამიზნეების განადგურებაში, რაც კონფლიქტის დეესკალაციის ტრადიციულ მექანიზმებს ბლოკავს და მათ გამოყენებას შეუძლებელს ხდის.
მიუხედავად იმისა, რომ ფართომასშტაბიანი ომის საფრთხე უპრეცედენტოდ მაღალია, დაძაბულობის ჩაცხრობის თეორიული გზები მაინც არსებობს, მაგრამ ისინი ახლა მხოლოდ მესამე მხარის უკიდურეს ძალისხმევაზეა დამოკიდებული. ერთ-ერთი ასეთი გამოსავალი შეიძლება იყოს ნეიტრალური შუამავლების სასწრაფო ჩართვა, რათა შედგეს ფარული კომუნიკაცია ვაშინგტონსა და თეირანს შორის, მაგრამ ისრაელის პოზიცია ირანის რეჟიმის საბოლოო განადგურების შესახებ დიპლომატიურ სივრცეს ძალიან ავიწროებს. დონალდ ტრამპის მკვეთრი რიტორიკა და ისრაელის პრემიერმინისტრის მტკიცე მხარდაჭერა ამ სამხედრო კამპანიისადმი მიანიშნებს იმაზე, რომ კომპრომისის შანსი მინიმალურია.
კონფლიქტის შეჩერება ასევე შესაძლებელია, თუ ირანის ხელმძღვანელობა შიდა არასტაბილურობისა და სამხედრო დანაკარგების ფონზე გადაწყვეტს ტაქტიკურ უკანდახევას. ირანის მხრიდან ისრაელის ქალაქებზე, განსაკუთრებით ჰაიფასა და თელ-ავივზე, განხორციელებული სარაკეტო დარტყმები ვითარებას კიდევ უფრო ამწვავებს… უმაღლესი პოლიტიკური პირების ლიკვიდაცია, რომელშიც ისრაელის სპეცსამსახურების როლი გადამწყვეტია, რაციონალურ გათვლებს გადაწონის და რეგიონს ხანგრძლივ და დამანგრეველ შეიარაღებულ დაპირისპირებაში ჩაითრევს.
_ ახლა ბევრს საუბრობენ ირანზე თავდასხმის შედეგებზე. რა შეიძლება მოხდეს საქართველოში? აქ ბევრ ვერსიას განიხილავენ
_ ირანიდან დევნილთა ნაკადის შემოსვლას, ფრონტის ხაზის ჩვენკენ გადმოწევას და, რაც მთავარია, საქართველოს პლაცდარმად გამოყენებას…
_ ირანიდან დევნილთა ნაკადის შემოსვლა ყველაზე რეალური ჰუმანიტარული გამოწვევაა. თუკი კონფლიქტი გაჭიანურდება და ირანში სამოქალაქო წესრიგი ჩამოიშლება, აზერბაიჯანისა და სომხეთის გავლით საქართველო გახდება უახლოესი უსაფრთხო დერეფანი მილიონობით ადამიანისთვის. ეს გამოიწვევს უდიდეს დატვირთვას ჩვენს ეკონომიკაზე, სოციალურ სისტემასა და, რაც მთავარია, უსაფრთხოების სამსახურებზე. მათ მოუწევთ წარმოუდგენლად რთული ფილტრაციის პროცესის განხორციელება, რათა ასიათასობით ადამიანის ნაკადში მოხდეს იდენტიფიციკაცია და მართვა იმ პირებისა, რომლებიც შეიძლება კრიმინალურ ჯგუფებთან იყვნენ დაკავშირებულნი ან არ ჰქონდეთ სათანადო საბუთები, რაც სახელმწიფო კონტროლის მექანიზმებს კოლაფსის ზღვარზე დააყენებს.
რაც შეეხება საქართველოს პლაცდარმად გამოყენებას, ეს ყველაზე ფეთქებადი თემაა. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველო ოფიციალურად ცდილობს ნეიტრალიტეტის შენარჩუნებას, დასავლელი პარტნიორების მხრიდან ზეწოლა ლოჯისტიკური თუ საჰაერო სივრცის დათმობაზე გაიზრდება. თუკი თეირანი ჩათვლის, რომ საქართველო ნებისმიერი ფორმით ეხმარება ისრაელისა და აშშ-ის ავიაციას, ჩვენი ქვეყანა ავტომატურად გადაიქცევა ირანული ბალისტიკური რაკეტებისა და დრონების სამიზნედ. ეს ნიშნავს, რომ ფრონტის ხაზმა შესაძლოა არა მხოლოდ „გადმოიწიოს”, არამედ შეიძლება პირდაპირ საქართველოს ტერიტორიაზე გაიაროს.
გარდა ამისა, არსებობს რუსეთის ფაქტორი, რომელიც არ უნდა დავივიწყოთ. ირანში მიმდინარე ქაოსის ფონზე შესაძლოა, კრემლმა ისარგებლოს დასავლეთის ყურადღების გადატანით და საქართველოში „წესრიგის დამყარების” ან „საკუთარი საზღვრების დაცვის” საბაბით სამხედრო აქტივობა გააძლიეროს, განსაკუთრებით ოკუპირებულ რეგიონებში. შესაბამისად, საქართველოსთვის მთავარი ამოცანა ახლა არის მაქსიმალური დიპლომატიური სიფრთხილე, რათა ქვეყანა არ აღმოჩნდეს გლობალური დაპირისპირების ეპიცენტრში.
_ ზოგიერთი პოლიტოლოგის აზრით, ,,ამერიკულ-ებრაული აგრესიისგან რუსეთის ქოლგა დაგვიცავს”.
_ ეს საკითხი ქართულ პოლიტიკურ სივრცეში ერთ-ერთი მგრძნობიარე და ცხელი თემაა, რადგან იგი პირდაპირ ეხება ქვეყნის ორიენტაციასა და გადარჩენის სტრატეგიას. პოლიტოლოგების ნაწილი, რომელიც „რუსულ ქოლგას” განიხილავს, ეყრდნობა იმ ლოგიკას, რომ რეგიონში მხოლოდ მოსკოვს შესწევს ძალა, იყოს ერთგვარი ბამპერი დასავლურ სამხედრო ინტერესებსა და ირანის რეგიონულ ამბიციებს შორის. მათი არგუმენტით, თუკი საქართველო რუსეთის გავლენის სფეროში „დაბრუნდება”, ეს ავტომატურად მოხსნის თეირანის მხრიდან დარტყმის საფრთხეს, რადგან ირანი თავის სტრატეგიულ პარტნიორ რუსეთთან კონფრონტაციაში არ ჩაებმება და არ დაარტყამს იმ ტერიტორიას, რომელიც მოსკოვის უსაფრთხოების გარანტიების ქვეშ იქნება. ასეთ შემთხვევაში ამ ვერსიის მომხრეები თვლიან, რომ საქართველო დაცული იქნება, როგორც ისრაელისა და ამერიკის შეერთებული შტატების მხრიდან პლაცდარმად გამოყენების მოთხოვნისგან, ისე ირანის მხრიდან საპასუხო სარაკეტო იერიშებისგან. მათი აზრით, ეს არის ერთადერთი გზა, ქვეყანამ თავი რომ აარიდოს დიდ ომში უშუალო ჩართვას.
თუმცა ამ ვერსიას ახლავს უდიდესი რისკები და კითხვები, რომლებიც ხშირად ჩრდილში რჩება. პირველ რიგში, ისტორიული გამოცდილება გვიჩვენებს, რომ რუსეთის „მფარველობა” ხშირად სუვერენიტეტის სრულ დაკარგვას და ქვეყნის შიდა პროცესების მოსკოვიდან მართვას ნიშნავს. გარდა ამისა, ამერიკულ-ისრაელური კოალიციის მიერ ირანზე განხორციელებული დარტყმების მასშტაბი იმდენად დიდია, რომ მოსკოვი, რომელიც თავად არის დასუსტებული უკრაინის კონფლიქტით, შესაძლოა, საერთოდ ვერ აღმოჩნდეს ქმედითი დამცველი. ნაცვლად დაცვისა, შესაძლოა, საქართველო გადაიქცეს დიდ ქვეყნებს შორის ვაჭრობის საგნად, სადაც ჩვენი ინტერესები ბოლო ადგილზე იქნება.
მეორე მხრივ, ჩნდება შეკითხვა _ საჭიროა კი ასეთი რადიკალური შემობრუნება, როდესაც ამერიკულ-ისრაელური კოალიციის მოქმედებები მიმართულია ექსკლუზიურად ირანის მმართველი რეჟიმის და არა რეგიონის სხვა ქვეყნების სუვერენიტეტის წინააღმდეგ? ასეთ შემთხვევაში „რუსული ქოლგის” ქვეშ ნაჩქარევმა შესვლამ, შესაძლოა, საქართველო საერთაშორისო იზოლაციაში მოაქციოს. ეს ნიშნავს არა მხოლოდ დასავლური ინვესტიციებისა და უსაფრთხოების გარანტიების დაკარგვას, არამედ ქვეყნის გადაქცევას რუსეთის ინტერესების უსიტყვო შემსრულებლად. ამ ვითარებაში საქართველო უმძიმესი დილემის წინაშე დგას _ როგორ შეინარჩუნოს ბალანსი და არ გახდეს ვაჭრობის საგანი გლობალურ მოთამაშეებს შორის, ამ გეოპოლიტიკურმა შტორმმა ჩვენი სახელმწიფოებრიობა საბოლოოდ რომ არ შეიწიროს.
ესაუბრა ეკა ნასყიდაშვილი
